Όταν οι τιμές στα καταστήματα σταματούν να αυξάνονται και αρχίζουν να μειώνονται, οι περισσότεροι ανακουφίζονται. Φθηνότερα τρόφιμα, ηλεκτρονικά ή ενέργεια ακούγονται ως καλά νέα. Όταν όμως το γενικό επίπεδο τιμών μειώνεται ευρέως και για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι οικονομολόγοι μιλούν για αποπληθωρισμό – και τότε η εικόνα γίνεται πολύ πιο σύνθετη. Από μακροοικονομική σκοπιά, ο αποπληθωρισμός συχνά αποτελεί ένδειξη ασθενούς ζήτησης, επιβράδυνσης της οικονομικής δραστηριότητας και αυξημένης επιφυλακτικότητας νοικοκυριών και επιχειρήσεων ως προς τις δαπάνες και τις επενδύσεις.
Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, ο αποπληθωρισμός είναι σχετικά σπάνιος. Η ευρωζώνη και η Τσεχία βίωσαν τα τελευταία χρόνια κυρίως υψηλό πληθωρισμό. Γι’ αυτό και το κοινό είναι λιγότερο προετοιμασμένο για το αντίθετο σενάριο. Ωστόσο, η ιστορία –όπως η εμπειρία της Ιαπωνίας τη δεκαετία του 1990 ή η περίοδος της Μεγάλης Ύφεσης– δείχνει ότι η παρατεταμένη πτώση των τιμών μπορεί να παραλύσει μια οικονομία.
Όταν οι τιμές πέφτουν, οι καταναλωτές περιμένουν
Ο αποπληθωρισμός αλλάζει τη συμπεριφορά καταναλωτών και επενδυτών. Αν οι πολίτες αναμένουν περαιτέρω μείωση τιμών, τείνουν να αναβάλλουν αγορές. Γιατί να αγοράσει κανείς αυτοκίνητο σήμερα, αν σε έξι μήνες μπορεί να είναι φθηνότερο; Αυτή η αναβολή κατανάλωσης μειώνει τα έσοδα των επιχειρήσεων, οι οποίες με τη σειρά τους περιορίζουν επενδύσεις, παραγωγή και απασχόληση. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος από τον οποίο η οικονομία δυσκολεύεται να εξέλθει.
Οι κεντρικές τράπεζες συχνά θεωρούν τον αποπληθωρισμό σοβαρότερο πρόβλημα από τον ήπιο πληθωρισμό. Είναι πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί η πτώση των τιμών από την άνοδό τους. Τα επιτόκια δεν μπορούν να μειώνονται επ’ άπειρον και τα περιθώρια νομισματικής τόνωσης είναι περιορισμένα.
Μετοχές σε περιβάλλον αποπληθωρισμού: Πίεση στα κέρδη και στις αποτιμήσεις
Οι αγορές μετοχών δεν ευνοούνται φυσικά από τον αποπληθωρισμό. Η αξία των μετοχών βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις προσδοκίες μελλοντικής αύξησης κερδών. Αν όμως οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν πτώση τιμών, ασθενή ζήτηση και μειωμένα περιθώρια κέρδους, η ικανότητά τους να δημιουργούν κέρδη επιδεινώνεται.
Σε τέτοιες περιόδους, οι επενδυτές γίνονται πιο επιφυλακτικοί και απομακρύνονται από τα πιο ριψοκίνδυνα περιουσιακά στοιχεία. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι κυκλικοί κλάδοι, όπως η βιομηχανία, η αυτοκινητοβιομηχανία ή οι κατασκευές. Αντίθετα, πιο ανθεκτικές μπορεί να είναι εταιρείες που προσφέρουν βασικά αγαθά και υπηρεσίες καθημερινής ανάγκης.
Ο αποπληθωρισμός αυξάνει επίσης την πραγματική αξία του χρέους. Επιχειρήσεις με υψηλό δανεισμό ενδέχεται να βρεθούν υπό μεγαλύτερη πίεση, καθώς οι υποχρεώσεις τους παραμένουν ονομαστικά ίδιες ενώ τα έσοδα μειώνονται. Αυτό μπορεί να επιδεινώσει τη χρηματοοικονομική σταθερότητα και, σε ακραίες περιπτώσεις, να οδηγήσει σε πτωχεύσεις.
Αποταμιεύσεις και μετρητά: Η ψευδαίσθηση ασφάλειας;
Με την πρώτη ματιά, ο αποπληθωρισμός φαίνεται ευνοϊκός για τους αποταμιευτές. Αν οι τιμές μειώνονται κατά 2% ετησίως, ακόμη και μηδενικό επιτόκιο συνεπάγεται πραγματική αύξηση αγοραστικής δύναμης.
Ωστόσο, αυτό το «όφελος» συνοδεύεται από γενικευμένη οικονομική αβεβαιότητα. Τα αποπληθωριστικά περιβάλλοντα συχνά συνδέονται με χαμηλότερους μισθούς, υψηλότερη ανεργία και ασθενέστερη ανάπτυξη. Παράλληλα, οι τράπεζες μειώνουν συνήθως τα επιτόκια, διατηρώντας τις αποδόσεις των καταθέσεων σε χαμηλά επίπεδα.
Η διακράτηση μετρητών μπορεί να αποτελεί βραχυπρόθεσμα λογική επιλογή, μακροπρόθεσμα όμως δεν προστατεύει από βαθύτερα διαρθρωτικά προβλήματα της οικονομίας. Ο αποταμιευτής μπορεί να μη χάνει σε πραγματικούς όρους, αλλά ταυτόχρονα χάνει ευκαιρίες ανάπτυξης.
Ομόλογα: Υψηλότερες πραγματικές αποδόσεις, αλλά όχι χωρίς ρίσκο
Σε περιόδους αποπληθωρισμού, τα ποιοτικά κρατικά ομόλογα γίνονται πιο ελκυστικά. Τα σταθερά κουπόνια τους αποκτούν μεγαλύτερη πραγματική αξία. Αν η κεντρική τράπεζα μειώσει τα επιτόκια, οι τιμές των ήδη εκδοθέντων ομολόγων ενδέχεται να αυξηθούν.
Διαφορετική είναι η εικόνα για τα εταιρικά ομόλογα, ιδίως εκείνα χαμηλότερης πιστοληπτικής διαβάθμισης. Σε περιβάλλον επιβράδυνσης και μειωμένων ταμειακών ροών, αυξάνεται ο κίνδυνος αθέτησης πληρωμών. Ο αποπληθωρισμός ενδέχεται έτσι να διευρύνει το χάσμα μεταξύ ασφαλών και πιο ριψοκίνδυνων εκδοτών.
Για τους επενδυτές, αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να εξετάζουν μόνο την απόδοση, αλλά και την ποιότητα του εκδότη και το συνολικό οικονομικό περιβάλλον.
Ο αποπληθωρισμός ως δοκιμασία στρατηγικής
Ο αποπληθωρισμός είναι λιγότερο συχνός, αλλά πιο απαιτητικός οικονομικός κύκλος. Αμφισβητεί την υπόθεση ότι οι οικονομίες αναπτύσσονται φυσιολογικά και οι τιμές αυξάνονται με τον χρόνο. Σε τέτοιο περιβάλλον, δεν αποδίδουν όλες οι επενδυτικές στρατηγικές όπως σε περιόδους ήπιου πληθωρισμού.
Οι μετοχές πιέζονται, οι αποταμιεύσεις αυξάνουν την πραγματική τους αξία χωρίς όμως δυναμική ανάπτυξης, και τα ομόλογα λειτουργούν ως σχετικά ασφαλές καταφύγιο με περιορισμένο όμως περιθώριο κέρδους. Για τον μέσο επενδυτή, ο αποπληθωρισμός δεν είναι απλώς ένας θεωρητικός όρος, αλλά μια κατάσταση που μπορεί να αναδιαμορφώσει ουσιαστικά το χαρτοφυλάκιο και τις μελλοντικές προσδοκίες.
Η πραγματική του σημασία δεν βρίσκεται μόνο στην πτώση των τιμών, αλλά στον τρόπο με τον οποίο μεταβάλλει την ψυχολογία της αγοράς και τις καθημερινές οικονομικές αποφάσεις.
Πηγές:
https://www.oecd.org/en/data/indicators/inflation-cpi.html
https://en.wikipedia.org/wiki/Deflation
